2.4.6 Gemischtvokalische Wörter

« Kapitel 2.4.5  |  Kapitel 2.4.6  |  Kapitel 2.4.7 »

2.4.6 Gemischtvokalische Wörter

Ein Wort mit hinteren und vorderen Vokalen ist gemischtvokalisch (vegyes hangrendű). Über die Endung entscheidet der letzte Vokal, der zählt: i, í und é zählen nicht mit (papírban, kávéval), ein gerundeter letzter Vokal verlangt vordere gerundete Endungen (sofőrhöz), ein e am Schluss meist vordere (Budapesten).

1.Im Büro

A papírok a fiókban vannak. – Die Papiere sind in der Schublade.

Zsófi kocsival jön az irodába. – Zsófi kommt mit dem Auto ins Büro.

In papír stehen a und í, in kocsi o und i, in fiók i und ó, in iroda i, o und a – jeweils ein hinterer und ein vorderer Vokal. Alle vier Wörter nehmen trotzdem hintere Endungen: „-ok”, „-ban”, „-val”, „-ba”.

Ein Wort mit Vokalen beider Klassen heißt gemischtvokalisches Wort – vegyes hangrendű szó. vegyes „gemischt“ gehört zu vegyít „mischen“; hangrend ist die Vokalklasse eines Wortes. Einen lateinischen Fachbegriff gibt es dafür nicht.

hangrend {hang·REND} – Laut·ORDNUNG(Vokalklasse eines Wortes) hangrendű {hang·RENDű} – Laut·ORDNUNG·ig(von einer bestimmten Vokalklasse)

Gemischte Wörter sind häufig, vor allem mit i, í, é (kocsi, papír, kávé) und in Lehnwörtern (sofőr, parfüm). kocsi ist nach dem Dorf Kocs im Komitat Komárom-Esztergom benannt, wo im 15. Jahrhundert leichte, gefederte Reisewagen gebaut wurden; aus kocsi stammen deutsch „Kutsche“, englisch coach, französisch coche und spanisch coche „Auto“. fiók ist eine Verkleinerung zu fiú „Junge“; es bedeutet älter auch „Vogeljunges“, heute „Schublade“, „Filiale“ und – in der Computersprache – „Benutzerkonto“.

Wortschatz

  • hangrend {hang·REND} – Laut·ORDNUNG(Vokalklasse eines Wortes)
  • vegyes – gemischt
  • vegyít – mischen
  • vegyes hangrendű szó – gemischtvokalisches Wort
  • papír – Papier
  • papírok – Papiere, Unterlagen
  • fiók – Schublade; Filiale; Konto
  • fiókban – in der Schublade
  • kocsi – Wagen, Auto
  • kocsival – mit dem Auto
  • iroda – Büro
  • irodába – ins Büro

↑ Hoch zum Seitenanfang

2.Fall a: i, í und é zählen nicht

A kávéhoz cukrot kérek. – Zum Kaffee hätte ich gern Zucker.

In kávé entscheidet das á; das é am Schluss ändert nichts. Die Vokale i, í und é bestimmen in einem Wort mit hinteren Vokalen die Endung nicht mit. Man nennt sie neutrale Vokale – semleges magánhangzók; warum gerade diese drei, zeigt 2.4.7 (→ 2.4.7).

A tányéron két pogácsa van. – Auf dem Teller liegen zwei Pogatschen.

Zsófi a radírhoz nyúl. – Zsófi greift nach dem Radiergummi.

A kocsiban hagytam a telefonomat. – Ich habe mein Telefon im Auto liegen lassen.

Zsófinak sok a munkája. – Zsófi hat viel Arbeit.

Kati a papírokat a táskájába teszi. – Kati legt die Papiere in ihre Tasche.

WortVokaleentscheidendForm
papír – Papiera, í„a“papírban {papír·ban} – im Papier
kocsi – Autoo, i„o“kocsihoz {kocsi·hoz} – zum Auto
kávé – Kaffeeá, é„á“kávéval {kávé·val} – mit Kaffee
tányér – Tellerá, é„á“tányéron {tányér·on} – auf dem Teller
radír – Radiergummia, í„a“radírhoz {radír·hoz} – zum Radiergummi
fiók – Schubladei, ó„ó“fiókban {fiók·ban} – in der Schublade
virág – Blumei, á„á“virágnak {virág·nak} – der Blume
Kati – Katia, i„a“Katinak {Kati·nak} – (für) Kati
Zsófi – Zsófió, i„ó“Zsófihoz {Zsófi·hoz} – zu Zsófi

Die pogácsa, ein kleines salziges Hefegebäck, kam über südslawisch pogača ins Ungarische; das Wort geht auf italienisch focaccia zurück, zu lateinisch focus „Herd“. Im Deutschen Österreichs heißt es „Pogatsche“.

Wortschatz

  • semleges magánhangzó – neutraler Vokal
  • kávé – Kaffee
  • kávéhoz – zum Kaffee
  • kávéval – mit Kaffee
  • cukrot – Zucker (Objekt)
  • tányér – Teller
  • tányéron – auf dem Teller
  • pogácsa – Pogatsche (salziges Gebäck)
  • radír – Radiergummi
  • radírhoz – zum Radiergummi
  • nyúl – greift
  • kocsiban – im Auto
  • Zsófinak – (für) Zsófi
  • munkája – ihre Arbeit
  • papírokat – die Papiere (Objekt)
  • virág – Blume

↑ Hoch zum Seitenanfang

3.Fall b: ein gerundeter Vokal am Schluss

Kati a sofőrnek telefonál. – Kati ruft den Fahrer an.

Erika új parfümöt vett. – Erika hat ein neues Parfüm gekauft.

A sofőrök a parkolóban várnak. – Die Fahrer warten auf dem Parkplatz.

In sofőr folgt auf das hintere o das vordere gerundete ő, in parfüm auf a das ü. Ist der letzte Vokal ö, ő, ü oder ű, nimmt das Wort vordere Endungen und – wo die Endung eine dritte Form hat – die gerundete (→ 2.4.3):

→sofőr – Fahrer→sofőrnek – dem Fahrer→sofőrhöz – zum Fahrer→sofőrök – Fahrer (Mehrzahl)

Bei „-nak”/„-nek” und „-ban”/„-ben” gibt es keine gerundete Form: sofőrnek, parfümben. sofőr kam aus französisch chauffeur „Heizer“ (zu chauffer „heizen“); parfüm aus französisch parfum, zu lateinisch fumus „Rauch“.

Wortschatz

  • sofőr – Fahrer, Chauffeur
  • sofőrnek – dem Fahrer
  • sofőrhöz – zum Fahrer
  • sofőrök – Fahrer (Mehrzahl)
  • telefonál – telefoniert, ruft an
  • parfüm – Parfüm
  • parfümöt – Parfüm (Objekt)
  • parfümhöz – zum Parfüm
  • vett – hat gekauft
  • parkolóban – auf dem Parkplatz
  • várnak – sie warten

↑ Hoch zum Seitenanfang

4.Fall c: vorn, dann hinten

Erikának tetszik a modern iroda. – Erika gefällt das moderne Büro.

Októberben új kollégák jönnek. – Im Oktober kommen neue Kollegen.

Erika hat e, i, a, kolléga o, é, a, tea e, a: Der letzte Vokal ist hinten, also hintere Endungen. Vordere Vokale im Wortinneren ändern daran nichts. Dass das auslautende a dabei zu á wird, ist eine eigene Regel (→ 2.2.7).

→tea – Tee→teával – mit Tee→teának – dem Tee→teához – zum Tee

Wortschatz

  • Erikának – (für) Erika
  • tetszik – gefällt
  • modern – modern
  • kolléga – Kollege, Kollegin
  • kollégák – Kollegen, Kolleginnen
  • jönnek – sie kommen
  • tea – Tee
  • teával – mit Tee
  • teához – zum Tee

↑ Hoch zum Seitenanfang

5.Fall d: ein e am Schluss

A cégünk irodája Budapesten van. – Das Büro unserer Firma ist in Budapest.

A tervet Budapestre küldtük. – Den Plan haben wir nach Budapest geschickt.

Októberben új kollégák jönnek. – Im Oktober kommen neue Kollegen.

Budapest hat u, a, e; das e am Schluss entscheidet: vordere Endungen. Ebenso október (o, ó, é, e), parlament und modern. Anders als é zählt e also mit. Bei einigen Wörtern dieses Musters schwankt der Gebrauch, und beide Formen sind richtig: hotelben und seltener hotelban – im Hotel (→ 2.4.10).

Wortschatz

  • Budapesten – in Budapest
  • Budapestre – nach Budapest
  • Budapesthez – zu Budapest hin
  • cégünk – unsere Firma
  • irodája – ihr Büro
  • tervet – den Plan
  • küldtük – wir haben (ihn) geschickt
  • október – Oktober
  • októberben – im Oktober
  • parlament – Parlament
  • parlamentben – im Parlament
  • hotelben – im Hotel

↑ Hoch zum Seitenanfang

6.Die vier Fälle im Überblick

FallWortentscheidendmit -nak/-nekmit -hoz/-hez/-höz
a: hinten + i, í, épapír – Papier„a“papírnakpapírhoz
akocsi – Auto„o“kocsinakkocsihoz
akávé – Kaffee„á“kávénakkávéhoz
b: letzter Vokal ö, ő, ü, űsofőr – Fahrer„ő“sofőrneksofőrhöz
bparfüm – Parfüm„ü“parfümnekparfümhöz
c: vorn + hintentea – Tee„a“teánakteához
cErika – Erika„a“ErikánakErikához
d: hinten + eBudapest – Budapest„e“BudapestnekBudapesthez
dparlament – Parlament„e“parlamentnekparlamenthez

In drei Schritten:

SchrittFrageErgebnis
1Ist der letzte Vokal ö, ő, ü oder ű?vorn, gerundet: sofőrhöz
2Sonst i, í, é überspringen: Ist der letzte übrige Vokal hinten?hinten: papírhoz, kávéhoz
3Ist er e?meist vorn: Budapesthez

Nur beim dritten Schritt gibt es Wörter mit zwei richtigen Formen (→ 2.4.10). Falsch sind also *papírben, *kocsiben, *kávéhez (neutraler Vokal mitgezählt), *sofőrhoz, *parfümot (nach dem ersten Vokal gewählt) und *Budapestban.

Wortschatz

  • papírnak – dem Papier
  • papírhoz – zum Papier
  • kocsinak – dem Auto
  • kávénak – dem Kaffee
  • sofőrhöz – zum Fahrer
  • parfümnek – dem Parfüm
  • teának – dem Tee
  • Erikához – zu Erika
  • Budapestnek – (für) Budapest
  • parlamenthez – zum Parlament

↑ Hoch zum Seitenanfang

7.Das Wichtigste in Kürze

  • Gemischtvokalisch (vegyes hangrendű): hintere und vordere Vokale in einem Wort.
  • Der letzte Vokal, der zählt, entscheidet.
  • i, í, é zählen nicht: papírban, kocsihoz, kávéval.
  • Letzter Vokal gerundet: vordere, gerundete Endungen – sofőrhöz, parfümöt.
  • Letzter Vokal hinten nach vorderen: hinten – Erikának, teával.
  • Letzter Vokal e: meist vorn – Budapesten; bei manchen Wörtern beide Formen (→ 2.4.10).

↑ Hoch zum Seitenanfang

Vertiefung

8.Harmonie des ganzen Wortes und Endsilbenharmonie

Die vier Fälle beruhen auf zwei verschiedenen Arten, die Endung zu bestimmen. Bei papír, kocsi, kávé, béka verhält sich das Wort wie ein hintervokalisches: Die neutralen Vokale lassen die hintere Harmonie gleichsam hindurch. Bei sofőr, parfüm, kosztüm hat das Wort keine einheitliche Klasse; die Endung richtet sich nach der letzten Silbe. Das heißt Endsilbenharmonie – tővégi illeszkedés:

tővégi {tő·VÉGi} – Stamm·ENDE·lich(am Stammende) illeszkedés {illeszkedÉS} – sich anpassen·UNG(Anpassung)
ArtWörterEndung richtet sich nachBeispiel
Harmonie des ganzen Wortespapír, kocsi, béka, kávé, teaden hinteren Vokalenpapírhoz, teával
Endsilbenharmoniesofőr, parfüm, kosztümder letzten Silbesofőrhöz, kosztümben
beides möglichWörter mit e am Schluss–Budapesten (fest); hotelben / hotelban

Bei Wörtern mit e am Schluss treffen beide Wege aufeinander: Die hinteren Vokale ziehen nach hinten, das e der letzten Silbe nach vorn. Daher die Schwankung. „Letzte Silbe“ heißt nicht „letzter Buchstabe“: kosztüm endet auf m, sein letzter Vokal ist ü.

Wortschatz

  • tővégi {tő·VÉGi} – Stamm·ENDE·lich(am Stammende)
  • tővégi illeszkedés – Endsilbenharmonie
  • illeszkedés – Anpassung
  • tő – Stamm
  • vég – Ende
  • béka – Frosch
  • kosztüm – Kostüm
  • kosztümben – im Kostüm
  • hotelban – im Hotel (seltener)

↑ Hoch zum Seitenanfang

9.Rundung und Konsonantenangleichung

A kosztümben kényelmetlen ülni. – Im Kostüm sitzt es sich unbequem.

A parfümből csak egy csepp kell. – Vom Parfüm braucht man nur einen Tropfen.

Az irodában mindenki a sofőrhöz fordul, ha baj van. – Im Büro wendet sich jeder an den Fahrer, wenn es ein Problem gibt.

„-ben”, „-ből”, „-höz”: Die gerundete Form erscheint nur bei Endungen, die drei Formen haben; „-ból”/„-ből” hat zwei, und ő darin ist schon die vordere. Ein *kosztümbön gibt es nicht. Gerundet sind auch die Bindevokale in parfümöt, sofőrök, kosztümöt (→ 2.6).

Bei „-val”/„-vel” gleicht sich das v an den Konsonanten davor an (→ 2.7.7); der Vokal folgt der Harmonie:

sofőrrel – mit dem Fahrer parfümmel – mit Parfüm kosztümmel – mit dem Kostüm papírral – mit Papier

kosztüm kam über deutsch „Kostüm“ aus französisch costume, das auf lateinisch consuetudo „Gewohnheit, Brauch“ zurückgeht – wie englisch custom: Die Kleidung war zuerst die übliche, landesübliche Tracht.

Wortschatz

  • kosztümben – im Kostüm
  • kosztümöt – Kostüm (Objekt)
  • kosztümmel – mit dem Kostüm
  • kényelmetlen – unbequem
  • ülni – sitzen
  • parfümből – aus dem Parfüm
  • csepp – Tropfen
  • kell – ist nötig
  • sofőrrel – mit dem Fahrer
  • parfümmel – mit Parfüm
  • papírral – mit Papier
  • fordul – wendet sich
  • baj – Problem, Ärger

↑ Hoch zum Seitenanfang

10.Hinterer Abschluss nach vorderen Vokalen

Teával kínáltuk a vendégeket. – Wir haben den Gästen Tee angeboten.

Kati mesét olvas a gyerekeknek a békáról. – Kati liest den Kindern eine Geschichte über den Frosch vor.

tea (e, a) und béka (é, a) enden hinten: „-val”, „-ról”. Ebenso die Namen Béla und Éva und das gehobene leány „Mädchen“ (e, á), das ganz regelmäßig leánynak bildet und keine Ausnahme ist. kínál „anbieten“ hat í und á und folgt Fall a: kínáltuk.

Wortschatz

  • teával – mit Tee
  • kínál – anbieten
  • kínáltuk – wir haben angeboten
  • vendégeket – die Gäste (Objekt)
  • mesét – Märchen, Geschichte (Objekt)
  • gyerekeknek – den Kindern
  • békáról – über den Frosch
  • Bélának – (für) Béla
  • Évának – (für) Éva
  • leány – Mädchen (gehoben)
  • leánynak – dem Mädchen

↑ Hoch zum Seitenanfang

11.Das e am Schluss genauer

A parlamentben ma vita van. – Im Parlament gibt es heute eine Debatte.

Miklós a modernebb irodát választotta. – Miklós hat das modernere Büro gewählt.

parlament, modern, október, Budapest sind fest vorn. Bei anderen Wörtern derselben Vokalfolge schwankt der Gebrauch: hotel, fotel „Sessel“, farmer „Jeans“ (→ 2.4.10). Aus der Schreibung allein lässt sich nicht vorhersagen, ob ein Wort fest vorn steht oder Doppelformen hat. e und é verhalten sich verschieden: kávéhoz, aber Budapesthez.

Wortschatz

  • parlamentben – im Parlament
  • vita – Debatte, Streit
  • modernebb – moderner
  • irodát – das Büro (Objekt)
  • választotta – hat (es) gewählt
  • fotel – Sessel
  • farmer – Jeans

↑ Hoch zum Seitenanfang

12.Ableitungen

Kati kávés bögrét kapott. – Kati hat einen Kaffeebecher bekommen.

A kosztümös filmeket Zsófi szereti. – Kostümfilme mag Zsófi.

Ableitungssuffixe (képző) folgen derselben Regel wie Endungen:

GrundwortAbleitungVokal der Endung
kávé – Kaffeekávés {kávés} – Kaffee-, mit Kaffee(nur -s)
radír – Radiergummiradíroz {radíroz} – radierto (hinten)
kosztüm – Kostümkosztümös {kosztümös} – Kostüm-ö (gerundet)
modern – modernmodernebb {modern·ebb} – modernere (vorn)
Budapest – Budapestbudapesti {budapesti} – Budapesteri (nur eine Form)

radíroz stammt aus deutsch „radieren“ (lateinisch radere „schaben, kratzen“). Das Zugehörigkeitssuffix „-i” hat nur eine Form, an ihm zeigt sich die Harmonie nicht.

Wortschatz

  • képző – Ableitungssuffix
  • kávés {kávéS} – Kaffee·IG(Kaffee-, mit Kaffee)
  • bögre – Becher
  • bögrét – einen Becher
  • kapott – hat bekommen
  • kosztümös {kosztümÖS} – Kostüm·IG(Kostüm-)
  • kosztümös film – Kostümfilm
  • filmeket – Filme (Objekt)
  • szereti – mag (es)
  • radíroz {radírOZ} – Radiergummi·IEREN(radiert)
  • budapesti {budapestI} – Budapest·ER(Budapester)

↑ Hoch zum Seitenanfang

13.Personen- und Ortsnamen

Tihanyban van egy szép apátság. – In Tihany gibt es eine schöne Abtei.

Szolnokról Tihanyba utaztunk. – Wir sind von Szolnok nach Tihany gefahren.

Namen folgen denselben Fällen. Kati, Zsófi, Tihany und Miklós (i, ó) sind gemischt nach Fall a, Erika, Béla, Éva nach Fall c; Szolnok hat nur o und ist hintervokalisch. Gleiche Endung, verschiedene Vokale: Szolnokról, Tihanyból. Ob ein Ort „-ban” oder „-on” nimmt (Tihanyban, Szolnokon, Budapesten), hat mit der Vokalharmonie nichts zu tun. Die Abtei von Tihany ist durch ihre Gründungsurkunde von 1055 bekannt, die älteste erhaltene Urkunde mit ungarischen Wörtern.

Wortschatz

  • Tihanyban – in Tihany
  • Tihanyba – nach Tihany
  • Tihanyból – aus Tihany
  • Szolnokról – von Szolnok
  • Szolnokon – in Szolnok
  • apátság – Abtei
  • utaztunk – wir sind gereist
  • Katihoz – zu Kati
  • Miklósnak – (für) Miklós

↑ Hoch zum Seitenanfang

14.Woher gemischte Wörter kommen

Gemischte Wörter haben drei Quellen: alte ungarische Wörter mit i, í, é neben hinteren Vokalen (kocsi, virág, fiók, béka), Lehnwörter (sofőr, parfüm, kosztüm, parlament, tea) und Zusammensetzungen (→ 2.4.9). Fremdwörter bilden dabei keine eigene Klasse; für sie zählt die Aussprache (→ 2.4.8).

Man liest oft, bei gemischten Wörtern gewinne immer der hintere Vokal. Das gilt nur für die Fälle a und c; sofőrhöz, parfümöt, Budapesten zeigen das Gegenteil. Ebenso falsch ist eine Mehrheitsregel: Erika hat zwei vordere und einen hinteren Vokal und nimmt hintere Endungen.

Wortschatz

  • virág – Blume
  • virágot – Blume (Objekt)
  • béka – Frosch
  • parlament – Parlament
  • tea – Tee
  • sofőrhöz – zum Fahrer
  • parfümöt – Parfüm (Objekt)
  • Budapesten – in Budapest

Dieser Text steht unter CC0 1.0 Universell. Eine Quellenangabe ist nicht erforderlich.
Er darf kostenlos kopiert, verändert, veröffentlicht und auch kommerziell genutzt werden.